Phú – Xá Thượng
Phú – Xá Thượng là một trong những làn điệu độc đáo, kết hợp nhuần nhuyễn giữa sự trang nghiêm mang tính tự sự của điệu Phú và nét rộn ràng, hoạt bát của điệu Xá Thượng trong nghệ thuật hát chầu văn tín ngưỡng Tứ phủ. Bản thu âm tư liệu độc tấu và độc xướng của NSƯT Văn Ty trên Diễn đàn Hát văn Việt Nam là minh chứng sống động cho giá trị gìn giữ di sản dân gian nguyên bản, giúp giới chuyên môn và người yêu nhạc truyền thống định hình rõ nét cấu trúc âm nhạc, không gian diễn xướng và tư duy tâm linh cổ truyền.
1. Bản Chất Nghệ Thuật Của Làn Điệu Phú – Xá Thượng
Hát văn hay chầu văn là thể loại lễ nhạc gắn liền với nghi thức hầu đồng của đạo Mẫu. Để hiểu được làn điệu Phú – Xá Thượng, trước hết cần bóc tách hai thành tố cốt lõi tạo nên tên gọi và cấu trúc cấu thành của bài bản này.
Điệu Phú: Chiều Sâu Tự Sự Và Lòng Tôn Kính
Trong hệ thống làn điệu chầu văn, Phú là điệu hát mang tính chất ngâm vịnh, tự sự, thường sử dụng các thể thơ trang trọng như song thất lục bát hoặc thất ngôn biến thể.
- Giai điệu: Điệu Phú có tiết tấu chậm rãi, kéo dài các nốt nhạc tạo khoảng lặng, mang sắc thái trang nghiêm, có phần u uẩn hoặc hoài cổ.
- Mục đích: Được dùng để kể về lịch sử, công lao, nguồn gốc lai lịch của các vị Thánh khi mới giáng sinh hoặc khi hiển thánh phục quốc.
Điệu Xá Thượng: Âm Hưởng Núi Rừng Và Sự Hoạt Bát
Ngược lại với điệu Phú, Xá (đặc biệt là Xá Thượng) mang âm hưởng đặc trưng của vùng nhạc sơn lâm (nhạc miền thượng ngàn), bắt nguồn từ dân ca các dân tộc thiểu số vùng Tây Bắc và Đông Bắc Bộ Việt Nam.
- Giai điệu: Tiết tấu điệu Xá nhanh, rộn rã, đảo phách liên tục, tạo cảm giác thúc giục, tươi vui và đầy sức sống.
- Mục đích: Phục vụ chủ yếu cho các giá chầu thuộc Nhạc Phủ (Mẫu Thượng Ngàn, các vị Chúa Sơn Trang, Chầu Bé, Cô Bé, Cậu Bé vùng cao).
Sự Kết Hợp Mang Tính Bước Ngoặt: Phú – Xá Thượng
Khi hai điệu thức này dung hợp thành bài bản Phú – Xá Thượng, cung văn đã tạo ra một cấu trúc âm nhạc có sự tương phản mang tính nghệ thuật cao:
- Phần đầu (Phú): Chậm rãi, dìu dặt, đóng vai trò dẫn nhập tâm linh, giúp đưa thanh đồng và bách gia trăm họ vào trạng thái tĩnh tâm, hướng thượng.
- Phần sau (Xá Thượng): Chuyển nhịp nhanh dần, tăng cường tiếng trống rộn rã thúc giục, phục vụ trực tiếp cho các hành động múa mồi, ban lộc, thực hiện vũ đạo tâm linh của giá đồng.
2. Phân Tích Bản Thu Tư Liệu Của NSƯT Văn Ty
Bản thu âm được chia sẻ trên Diễn đàn Hát văn Việt Nam do Nghệ sĩ Ưu tú Văn Ty thể hiện là một tài liệu chuẩn mực đối với những ai muốn học hỏi cách dập đàn, nhả chữ cổ.
Vai Trò “Một Mình Một Chiếu” Của Cung Văn Đỉnh Cao
Trong thực tế hầu đồng, một cung văn thường chỉ chuyên trách đàn nguyệt hoặc hát, có sự hỗ trợ của người gõ phách, trống. Tuy nhiên, trong bản tư liệu này, NSƯT Văn Ty đảm nhiệm cả hai vai trò: vừa tự đàn nguyệt vừa tự hát. Điều này đòi hỏi:
- Sự làm chủ tuyệt đối về mặt nhịp phách.
- Khả năng tách biệt tư duy: Tay bấm phím, gảy đàn sắc nét trong khi cổ họng nhả chữ, đổ hột (đổ hạt) mượt mà mà không bị tiếng đàn làm phân tâm.
Đặc Điểm Tiếng Đàn Nguyệt Trong Làn Điệu Phú – Xá Thượng
Tiếng đàn nguyệt của NSƯT Văn Ty không phô diễn kỹ thuật tốc độ hiện đại mà chú trọng vào độ nhấn, nhá, thổ và cảm xúc.
- Kỹ thuật nhấn phím: Ở đoạn Phú, tiếng đàn lững lờ, ngắt quãng hợp lý để nâng đỡ giọng hát của chính nghệ sĩ.
- Kỹ thuật vê đàn và vẩy móng: Khi chuyển sang điệu Xá Thượng, tiếng đàn nguyệt chuyển sang các nốt cao, dồn dập, mô phỏng tiếng suối chảy, gió ngàn và tiếng chim hót đặc trưng của vùng Nhạc Phủ.
Cách Nhả Chữ Và Kỹ Thuật Đổ Hột Cổ Truyền
Giọng hát hát văn của thế hệ nghệ sĩ gạo cội như NSƯT Văn Ty mang đậm màu sắc dân gian nguyên bản:
- Hát rõ lời: Không bị nuốt chữ dù ở nhịp điệu nhanh của Xá Thượng.
- Kỹ thuật đổ hột: Đây là kỹ thuật rung cuống họng đặc trưng của nghệ thuật hát văn và ca trù, tạo nên những hạt âm thanh tròn lịm, hoài cổ, đưa người nghe trở về không gian điện thần linh thiêng xưa cũ.
3. Vai Trò Của Phú – Xá Thượng Trong Nghi Lễ Hầu Đồng Tứ Phủ
m nhạc trong hầu đồng không đơn thuần là để giải trí, nó là chiếc cầu nối tâm linh kết nối cõi thực và cõi thánh. Làn điệu Phú – Xá Thượng giữ vị trí then chốt trong cấu trúc diễn xướng của một giá chầu.
+———————————————————————–+
| TIẾN TRÌNH SỬ DỤNG PHÚ – XÁ THƯỢNG TRONG GIÁ ĐỒNG |
+———————————————————————–+
| 1. ĐIỆU PHÚ (Giai đoạn thỉnh Thánh / Kể sự tích) |
| – Nhịp điệu: Chậm, sâu lắng, trang nghiêm. |
| – Hoạt động: Thanh đồng tọa thiền, nghe văn, tích tụ linh khí. |
+———————————————————————–+
| | (Chuyển vế / Thay đổi tiết tấu) |
| v |
+———————————————————————–+
| 2. ĐIỆU XÁ THƯỢNG (Giai đoạn Thánh múa hành quang / Ban lộc) |
| – Nhịp điệu: Nhanh, rộn rã, thúc giục. |
| – Hoạt động: Thanh đồng múa mồi, múa kiếm, ban lộc bách gia. |
+———————————————————————–+
1. Phục Vụ Giai Đoạn Thỉnh Thánh Và Kể Tích (Đoạn Phú)
Khi vị Thánh thuộc Nhạc Phủ (như Chầu Đệ Nhị, Chầu Lục, Chầu Bé hay Cô Đôi Thượng Ngàn) mới giáng bóng, thanh đồng còn đang ngồi yên để người hầu dâng phủ khăn chỉnh sửa xiêm y. Lúc này, cung văn sẽ cất tiếng hát điệu Phú:
- Lời văn ca ngợi vẻ đẹp cảnh sơn lâm, hang động nơi Thánh ngự.
- Giọng hát giúp định hình không gian tâm linh linh thiêng, thanh tịnh trong đền phủ.
2. Kích Thích Hưng Phấn Thần Linh Khi Múa Đồng (Đoạn Xá Thượng)
Sau khi hoàn tất phần lễ nghi dẫn nhập, khăn phủ diện được mở ra, vị Thánh chính thức hiển linh. Cung văn lập tức chuyển sang điệu Xá Thượng:
- Vũ đạo: Tiết tấu rộn rã kích thích trực giác, thúc đẩy thanh đồng thực hiện các động tác vũ đạo như múa mồi lửa, múa cung tên, múa quạt phong nhã.
- Tương tác: Nhịp trống chầu, tiếng phách dồn dập hòa cùng điệu Xá Thượng làm bùng nổ không gian, khiến người dự lễ (bách gia) cùng vỗ tay hòa nhịp, tạo nên sự thăng hoa văn hóa tột độ.
4. Giá Trị Văn Hóa Và Định Hướng Bảo Tồn Điệu Phú – Xá Thượng
Trong bối cảnh Nghi lễ Chầu văn của người Việt đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, việc nghiên cứu kỹ các bài bản như Phú – Xá Thượng mang tầm quan trọng chiến lược.
Nguy Cơ Thương Mại Hóa Và “Tân Thời Hóa” Lễ Nhạc
Hiện nay, không ít cung văn trẻ có xu hướng pha trộn nhạc cụ điện tử (organ, guitar điện) hoặc đưa các thang âm nhạc trẻ vào hầu đồng. Điều này vô tình làm mất đi:
- Tính chất mộc mạc, thiêng liêng cốt lõi của cặp bài bản cổ như Phú – Xá Thượng.
- Sự tinh tế của kỹ thuật nhấn nhá bằng tay trên phím đàn nguyệt gỗ truyền thống.
Tầm Quan Trọng Của Bản Thu Tư Liệu Diễn Đàn Hát Văn
Những tư liệu như bản thu của NSƯT Văn Ty chính là “thước đo chuẩn mực”. Bản thu này giúp:
- Học trò ngành cung văn: Có nguồn âm thanh gốc để đối chiếu, tập luyện cách giữ nhịp phách cố định không bị cuốn.
- Các nhà nghiên cứu âm nhạc dân tộc: Có cứ liệu phân tích về sự chuyển biến điệu thức từ Phú sang Xá Thượng trong một chỉnh thể tác phẩm diễn xướng dân gian.
5. Lời Kết
Làn điệu Phú – Xá Thượng qua tiếng đàn, giọng hát của NSƯT Văn Ty không chỉ là một bài bản âm nhạc đơn thuần, mà là kết tinh của hàng thế kỷ bồi đắp văn hóa tín ngưỡng nội sinh của người Việt. Sự chuyển dịch tài tình từ những nốt Phú trang nghiêm, tự sự sang những nhịp Xá Thượng tươi vui, khoáng đạt của núi rừng đã phản ánh trọn vẹn thế giới quan hài hòa, bao dung của Đạo Mẫu Tứ phủ.
Gìn giữ, lắng nghe và hiểu sâu sắc những bài bản cổ này chính là cách thiết thực nhất để bảo tồn dòng chảy văn hóa ngàn năm của dân tộc, giữ cho tiếng đàn nguyệt và điệu hát chầu văn luôn giữ được cốt cách thiêng liêng, thuần khiết giữa lòng đời sống đương đại.