Người hát chầu văn trăm tuổi đang cần giúp đỡ

Sau trận ốm thập tử nhất sinh, cụ Đào Thị Sại, người duy nhất còn giữ được nghệ thuật hát chầu văn truyền thống của Ý Yên, Nam Định, rất yếu. Công trình biên soạn các điệu văn cổ có thể sẽ dở dang.

​

Về tới xã Vĩnh Đồng, hỏi tìm nhà nghệ nhân dân gian Đào Thị Sại, ngay cả đám trẻ con cũng chỉ vanh vách.

Người làm sống lại điệu hát văn

Cụ Sại sinh ra trong một gia đình có bốn đời hát chầu văn. Bởi thế, ngay từ năm 13 tuổi, cụ đã theo cha đi hát để kiếm tiền. Rong ruổi khắp các lễ hội từ Lạng Sơn, Cao Bằng tới cả Thanh Hóa, Nghệ An rồi Thừa Thiên - Huế, danh tiếng của cụ được không ít người biết. Ngay tại quê hương Nam Định, mỗi dịp tổ chức lễ hội Phủ Giày, cụ lại có giấy mời từ Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh. Đặc biệt, sau khi được phong danh hiệu Nghệ nhân dân gian (năm 1990), lễ hội nào cũng thấy người ta mời cụ tới hát.

5 năm qua, nhận thấy chầu văn đang ngày càng mai một, cụ quyết tâm sưu tầm những điệu văn cổ đang có nguy cơ thất truyền. Tới mỗi nơi, nghệ nhân già này đều tìm hiểu, ghi chép lại tỉ mỉ từ ca từ tới nghệ thuật hát. Cụ nói: "Cùng một điệu văn nhưng mỗi nơi mỗi khác, người miền Bắc hát chậm rãi, ai oán nhưng người miền Trung lại hát với tiết tấu nhanh, ít tâm trạng hơn". Đến nay, cụ Sại đã tìm ra 36 điệu văn ở khắp ba miền Bắc, Trung, Nam. Theo cụ, trong các điệu chầu văn như hát cờn, hát phú, hát dọc, hát sá..., mỗi loại lại đòi hỏi một kỹ thuật riêng, trong đó hát phú được coi là khó nhất. Cụ vui mừng kể về việc vừa tìm thấy điệu văn cổ nhất tên gọi "văn công đồng", có từ thời vua Trần Nhân Tôn. Cụ nói: "Hát văn rất khó, vừa cần lấy hơi sâu vừa phải giữ hơi dài. Phải hát liên tục, nối nhanh các điệu với nhau để tránh rời rạc. Rồi lại phải kết hợp với trống, phách, nhị… để có thể ăn nhập". Khoảng ba tháng trước, đại diện Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã về thăm cụ rồi xin lại công trình sưu tầm đó để làm tư liệu cho đề án "Khôi phục, phát triển những giá trị văn hóa dân gian truyền thống". Không chỉ sưu tầm, cụ còn cố gắng truyền đạt lại kỹ thuật hát văn cho lớp kế cận. Đi tới đâu, nếu gặp người tâm huyết muốn học, cụ đều nhiệt tình chỉ bảo. Tới nay, nếu tính đầy đủ, đã có hơn 40 người được cụ hướng dẫn. Đó sẽ là đội ngũ giữ cho hát văn không bị thất truyền.

Ốm mệt vẫn cố gắng hát


Thời gian gần đây, cụ Sại đã yếu nhiều. Sau khi bị ngã gãy xương bả vai, xương đùi, cụ không thể đi lại được, việc di chuyển phải nhờ vào người cháu ruột. Mắt đã mờ hẳn, không còn thấy rõ. Mấy ngày mùa đông, trở trời, cụ ho nhiều nên giờ giọng nói đã lạc hơi, đuối sức. Người cháu luôn phải ngồi cạnh để làm nhiệm vụ… phiên dịch. Từ 7 năm nay, cụ không đủ sức khỏe để đi xa hay hát. Thế nhưng không hiểu sao, trò chuyện một lát, cụ bỗng gọi người cháu mang chén nước sâm lại, uống một ngụm, nằm dưỡng sức một lúc rồi ngồi dậy, kêu mang đôi đũa và chiếc đĩa lên. Rồi cứ thế, tay gõ đũa làm nhịp, miệng cụ hát. Lạ một điều, ở cái tuổi 97, mặc dù nói không mấy rõ tiếng nhưng giọng hát của cụ lại rất trong, rõ ràng. Hát đến điệu nào, cụ lại quay sang giải thích sự tích, ý nghĩa của điệu ấy. Cụ bảo, lâu không được hát, thấy nhớ lắm.
Cụ than phiền về việc bây giờ người ta hát văn cách tân quá làm mất đi cái hay, cái phong vị riêng của nó. Các điệu văn cổ cũng có nguy cơ bị biến dạng. Văn cổ chủ yếu được lưu truyền từ đời nọ sang đời kia. Văn mới bây giờ là tự viết lời, dựa theo văn cổ để cải biên, chỉ giữ lại nhạc điệu, ca từ bị thay đổi hoàn toàn. Cụ bày tỏ lo ngại: "Cứ thế này thì chẳng mấy chốc văn cổ sẽ bị mất đi thôi".

Truân chuyên kiếp đờn ca


Cụ Sại lấy chồng từ năm 17 tuổi. Duyên tình cũng đến từ những buổi đi hát văn ở đền Nghè, Hải Phòng. Ngày đó, chồng cụ là một thanh niên 20 tuổi, cũng say hát văn và chơi đàn đáy rất giỏi. Gặp nhau rồi nên duyên phận, đám cưới được tổ chức. Hai người đã có những năm tháng sống trong hạnh phúc. Năm 1976, chồng cụ mất vì bạo bệnh. Từ đó, cụ sống một mình nuôi con và vẫn đêm đêm đi hát. Hiện cụ sống với người cháu ruột ở thôn Yên Đồng. Cuộc sống gia đình khó khăn, tiền chữa chạy thuốc thang cho cụ rất tốn kém nên kinh tế gia đình giờ đã cạn kiệt. Giọng ca trăm tuổi này đang cần được giúp đỡ. Sau khi cố gắng hát mấy điệu văn, cụ Sai lại nằm xuống giường, thở gấp gáp. Người cháu ruột cho hay, đã hai ngày nay, cụ chẳng ăn uống gì, đêm nào cũng ho, mất ngủ…
​

Theo Công An Nhân Dân
​

​

 

nghe nói làng hát văn ở Ý Yên, Nam Định, giàu có lắm. người người đi hát, nhà nhà nghe văn .