Nghề làm giấy sắc ở Nghĩa Ðô

Chị Lại Thị Hà bên tờ giấy sắc phong được phục chế.

Trong những di tích cổ, sự tồn tại của những đạo sắc phong đặc biệt quan trọng, nó giống như một tấm "giấy chứng nhận" tính lịch sử của di tích.
Trải mấy trăm năm, những đạo sắc vẫn ánh lên mầu vàng son lộng lẫy. Bí quyết tạo những tờ giấy gấm đó vẫn được các thế hệ con cháu dòng họ Lại tại làng Nghĩa Ðô (quận Cầu Giấy) kế thừa, gìn giữ...



Vàng son trên giấy gấm

Bất kỳ ai trong chúng ta, trong các dịp lễ trọng, nếu được may mắn chứng kiến cảnh các bô lão thành kính thỉnh nhà thánh xin rước hòm sớ xuống, rồi cẩn trọng mở những đạo sắc ra, đều chộn rộn những cảm xúc khó tả. Ðó là sự xúc động trước không khí uy nghiêm xen lẫn sự khâm phục tài hoa của người xưa. Bởi trải qua hàng trăm năm, sắc vàng son của những hình rồng, mây trên nền giấy mịn như gấm vẫn ánh lên lộng lẫy. Trên nền giấy ấy, là chữ viết của những bậc thầy Hán học thuở xưa.

Giấy sắc có độ bền đáng kinh ngạc. Thường chúng được đựng trong hòm sớ, cất trong gian thờ chính để thờ thần linh, mà không cần một điều kiện bảo quản đặc biệt nào. Vậy mà có những sắc phong, trong điều kiện thời tiết nóng ẩm nước ta, vẫn tồn tại qua ba, bốn trăm năm, mà vẫn như mới. Thậm chí, thời trước, khi tản cư kháng chiến, nhiều làng chỉ kịp bê nguyên bộ hòm sớ chôn xuống để tránh bị quân giặc đốt mất. Hàng chục năm sau đào hòm sớ lên, bị ẩm, bị nước vào, tưởng hỏng hết, thế mà vẫn có tờ còn nguyên lành. Với phương thức làm giấy thủ công từ xa xưa, tại sao giấy sắc lại có độ bền như thế? Câu trả lời nằm trong bí quyết của dòng họ Lại ở Nghĩa Ðô (nay thuộc quận Cầu Giấy).

Thời xưa, những đạo sắc phong, hay đạo sắc là vật Vua ban để phong quan, phong thần. Dùng vào việc quan trọng, nên bản thân những bản sắc phong ấy cũng hết sức quan trọng. Nó được viết lên một thứ giấy đặc biệt, gọi là giấy sắc. Cũng bởi tầm quan trọng ấy, chỉ có một dòng họ duy nhất trên cả nước được độc quyền làm giấy sắc. Ðó là họ Lại ở đất Nghĩa Ðô. Theo gia phả dòng họ này, thì cụ Tổ của họ này là Lại Thế Giáp, là con rể của Thanh Ðô Vương Trịnh Tráng. Con gái của Trịnh Tráng là Phi Diệm Châu, hiệu Từ An, khi đó thấy họ nhà chồng nghèo, bèn tâu với Vua Lê và nhà chúa cho họ Lại được làm giấy sắc dâng vào triều đình. Sau này, họ Lại còn có cụ Lại Phú Vinh được phong đến tước Ðô Thịnh hầu, giữ chức Phụ Quốc tướng quân, Ðô ty Chỉ huy sứ, Ngự dụng giám Kim Tiên cục trông coi và quản lý nghề làm giấy sắc cho triều đình.

Mấy năm trước, khi cụ Lại Phú Bàn còn sống, chúng tôi có cơ duyên được gặp, và được cụ cho biết một số thông tin đáng quý về giấy sắc. Giấy sắc Nghĩa Ðô còn gọi là giấy "long ám", tức vẽ rồng ẩn hiện trong mây, chứ không phải giấy "long đằng" như nhiều người vẫn nghĩ. Có hai loại giấy sắc, loại thứ nhất dùng để phong quan (phong chức, hoặc tặng thưởng). Loại giấy phong quan có ba hạng. Giấy hạng nhất, chung quanh khung có vẽ tám con rồng nhỏ, mặt trước vẽ một con rồng lớn, ẩn trong mây, mặt sau vẽ tứ linh (long, ly, quy, phượng). Giấy hạng nhì, chung quanh khung vẽ mây hoặc họa tiết hồi văn, mặt trước vẽ một con rồng, mặt sau vẽ nhị linh (hai con vật trong tứ linh). Giấy hạng ba, chung quanh in triện gấm, mặt trước vẽ một con rồng ở giữa và bốn góc in hình năm ngôi sao, mặt sau vẽ bầu rượu, túi thơ. Giấy phong cho thần có ba hạng, cũng được vẽ gần giống như giấy phong quan, để phân biệt các nhân thần, thiên thần cao thấp khác nhau.

Cụ Lại Phú Bàn đã về với tiên tổ. May mắn, con cái cụ nối nghề truyền thống của dòng họ. Chị Lại Thị Hà chính là người nắm rõ các bí quyết làm ra những tờ giấy sắc như gấm thêu hoa, có độ bền trăm năm này.

Câu hỏi cho mai sau...

Ðể làm giấy sắc, người thợ làm giấy của họ Lại phải lên tận vùng đất Lâm Thao (Phú Thọ) để tìm cây dó về làm nguyên liệu. Giấy dó chất lượng cao là "tiền đề" để tiếp tục làm thành giấy sắc. Giấy dó thường có bề mặt hơi ráp, còn giấy sắc rất mịn. Ðể đạt được độ mịn là nhờ công đoạn nghè giấy. Còn để giấy có độ bền, người ta phải dùng một thứ keo nấu từ da trâu, trộn với một số phụ liệu. Khâu cuối cùng để hoàn thành một tờ giấy sắc là vẽ rồng, mây. Xưa, mực vẽ được làm từ vàng quỳ, bạc quỳ (vàng, bạc thật được dát mỏng) trộn với keo da trâu. Chị Lại Thị Hà cho biết, việc vẽ tuy tốn công, nhưng người khéo tay học lâu ngày có thể làm được. Nhưng với khâu nghè giấy, nhuộm vàng và nấu keo da trâu, mỗi khâu đều có những công thức bí truyền. Ðây cũng là những công đoạn quyết định độ bền trăm năm và không thấm nước của giấy sắc.

Ðược cha truyền nghề, chị Lại Thị Hà bắt tay vào khôi phục nghề cổ. Chị mua giấy dó loại tốt về, áp dụng các bí quyết của mình để làm thành giấy sắc. Giấy sắc chủ yếu dùng khôi phục những đạo sắc phong của các địa phương bị rách nát. Một số gia đình cẩn thận, cũng đặt làm giấy sắc (không vẽ hình rồng, mây) để viết gia phả. Tuy nhiên, với giá phục chế khoảng ba triệu đồng/ tờ, chị hầu như chỉ làm vì say mê, tiền công không đáng kể, vì các công đoạn đều rất cầu kỳ.

Giờ phong trào tu bổ di tích đang hồi thịnh. Các đạo sắc phong cũng được nhiều người khôi phục. Tuy nhiên, không vì thế mà chị Hà "đắt hàng". Bởi lẽ, hiện giờ rất nhiều nơi nhận phục chế giấy sắc. Chị Hà không lo lắng việc cạnh tranh, nhưng chị cảm thấy tiếc, vì một sản phẩm văn hóa có giá trị như vậy bị "làm nhái". Ðã có nhiều cơ quan đến hỏi thăm về giấy sắc, nhưng đều "một đi không trở lại". Mặc dù chưa đến tuổi 40, nhưng chị đã lo lắng về việc truyền nghề. Nhiều người đến tìm chị học nghề, nhưng qua tìm hiểu, chị phát hiện ra nguyên nhân họ muốn học nghề là bởi nghe nói, mỗi tờ giấy trị giá chục triệu đồng. "Tìm được người tâm huyết với nghề của cha ông khó quá", chị Hà tâm sự.

Hiện chị Hà đang khôi phục giấy sắc vẽ rồng, mây bằng nhũ. Chị hy vọng sớm hoàn thành một bộ sưu tập giấy sắc theo lối cổ, vẽ bằng vàng quỳ, nhưng chưa thể thực hiện, bởi một tờ giấy sắc như thế tốn hơn mười triệu đồng. Vẫn âm thầm giữ gìn nghề cổ, nhưng cơ hội để nghề được mở mang còn quá xa vời...

GIANG NAM
Theo: