[Thần tích / Bản văn ] Tam tòa Chúa bói trong tín ngưỡng Thờ Mẫu

Tam vị Chúa Mường (山林嶽府占卜神婆)



Chúa Đệ Nhất Tây Thiên

Chúa Bà Đệ Nhất Tây Thiên là bà chúa thượng dưới thời Hùng Vương. Bà là người con gái sinh trưởng trong một gia đình có dòng dõi Hùng Vương. Tương truyền rằng đức thân mẫu của bà nằm mơ thấy tiên nữ từ đám mây ngũ sắc hạ trần, rồi mang thai và sinh ra chúa bà. Càng lớn lên, bà càng sinh đẹp giỏi giang, sau lại tập hợp quân dân giúp Vua Hùng đánh đuổi giặc Ân. Sau này, đến ngày hóa, bà được quần tiên đón rước về chầu Đế Đình.

Chúa Đệ Nhất là người ban lộc bói toán và cúng lễ. Bà rất ít khi ngự đồng. Thông thường, trong lễ khai đàn mở phủ mà có dâng đàn Chúa Bói thì người ta thường thỉnh bà về chứng tòa Chúa Đệ Nhất màu đỏ. Khi ngự đồng, chúa mặc áo đỏ (áo lụa thêu phượng hoặc áo gấm), cầm quạt khai quang.

Chúa Tây Thiên không có đền thờ chính mà chỉ được thờ trên Đền Hùng thuộc tỉnh Phú Thọ và bà cũng được thờ cận bên Mẫu Tây Thiên ở Tam Dương, Tam Đảo, Vĩnh Phúc. Theo một tài liệu thì ngày tiệc của Chúa Đệ Nhất Tây Thiên là ngày 10/5 âm lịch (tương truyền là ngày chúa giáng hạ trần phàm). Khi thỉnh chúa, văn thường hát:

VĂN CHÚA TÂY THIÊN

Dâng văn tam vị Chúa Mường
Thỉnh Chúa đệ nhất Hùng vương ngự về
Cổ triều Đinh,Lý,Trần,Lê
Sắc phong thượng đẳng biển đề tối linh
Tây Thiên,Tam Đảo địa linh
Thạch Bàn ,Chúa ngự cảnh thanh nhiệm mầu
Nhang thơm thành kính quỳ tâu
Tiếng dâng một bản văn chầu Chúa Tiên
Chúa Bà đệ nhất Tây Thiên
Hùng Vương thánh tổ cầm quyền vào ra
Đại Đình,Tam Đảo quê nhà
Thông reo trúc hóa rườm rà tốt tươi
Dạo chơi non nước đôi nơi
Khi sang Cao Mại khi chơi Nguyệt Hồ
Có phen Chúa tới kinh đô
Phép hay biến hiện thần cơ nhiệm mầu
Sửa sang gương lược trầu cau
Thỉnh Chúa ngự đồng giáng thế lai lâm
Thử lòng trần thế chữ tâm
Thay quyền thiên địa cầm cân thăng bằng
Cứu cho thoát khỏi gian truân
Cứu cho thoát khỏi trầm luân đọa đầy
Trần gian lắm nỗi chua cay
Phúc mỏng nghiệp dày tâm tợ bóng đêm
Thành tâm van vái chúc nguyền
Tu nhân tích đức thánh tiên độ trì
Trước thời xét sở di âm phước
Sau thời xem tâm đức tu thân
Trên phù quốc dưới cứu dân
Khuông phù đệ tử thiên xuân thọ trường​

Chúa Đệ Nhị Nguyệt Hồ



Chúa Bà Đệ Nhị Nguyệt Hồ là bà chúa bói dưới thời Hùng Vương (có tài liệu lại nói chúa cũng giáng thế dưới thời Lê Trung Hưng, lại có tài liệu nói bà là con gái nuôi của Vua Hùng). Tương truyền rằng, chúa bà vốn là người thôn nữ ở đất Bắc Giang, từ nhỏ đã sống trong cảnh cơ hàn: vừa bị mù lòa lại vừa mồ côi cả cha lẫn mẹ. Nhưng bà là người rất tốt bụng, thảo hiền, có lòng nhân hậu, vì vậy, Lão Tổ Quỷ Cốc Tử Tiên Sinh đã truyền dạy cho bà những đạo pháp của mình (thuật chiêm tinh, bói toán) và đặt tên hiệu cho bà là Nguyệt Hồ (hoặc có nơi gọi là Nguyết Hồ). Sau khi đã học được phép của Tiên Sinh, bà dành hết cuộc đời mình để làm phúc cho dân lành. Chẳng bao lâu, danh tiếng đồn của Chúa Nguyệt Hồ đã lan tới kinh đô, đức vua bèn truyền chỉ, mời chúa về kinh đô (theo một số tài liệu ghi thì Vua Hùng nhận bà làm con nuôi), mỗi lần ra trận, vua đều cho người đến thỉnh cầu, nhờ chúa bà bấm đốt tay, xem lành dữ và hỏi chuyện quân cơ, mưu lược, bày binh bố trận.

Trong Tam Vị Chúa Mường thì bà Chúa Nguyệt là bà chúa bói danh tiếng bậc nhất và rất hay ngự đồng. Thông thường, khi có mở đàn Chúa Bói mà không thỉnh được cả Tam Vị Chúa Mường về ngự thì người ta thường hay thỉnh bà về chứng cả ba tòa chúa (Màu đỏ, màu xanh và màu trắng) còn bình thường thì chúa về chứng tòa Chúa Đệ Nhị màu xanh. Khi ngự đồng, chúa mặc áo xanh, múa mồi. Đôi khi chúa ngự về còn dùng lá trầu quả cau để xem bói, phán bảo trần gian.

Chúa Nguyệt Hồ được thờ chính tại Đền Nguyệt Hồ ở gần ga Kép, chợ Bố Hạ, tỉnh Bắc Giang (tương truyền là nguyên quán của Bà Chúa Đệ Nhị Nguyệt Hồ khi xưa). Tiệc của Chúa Đệ Nhị Nguyệt Hồ là ngày 15-16/2 âm lịch. Khi chúa về ngự văn thường hát các đoạn nói về điển tích của chúa như:

Bản 1

Ai lên đến Cao Sơn Bạch Mã
Hỏi thăm Đền Chúa Nguyệt nơi nao
Hỏi thăm ga Kép mà vào
Ngôi đền Chúa ngự khác nào động tiên
Bốn mùa hoa trái dâng lên
Bạn tiên tấp nập đôi bên ra vào
Trước ngôi cao rầu rầu nét mặt
Chiếc gậy son chúa đặt phía sau
Lá trầu với lại quả cau
Tiền đài chiếc tráp sơn màu xanh lam
Chúa ngồi đó lòng đau như cắt
Dưới trần phàm bao kẻ u mê
Nhớ người con gái thôn quê
Không may nhỡn đãng phải bề khổ tâm
Sống âm thầm mồ côi cha mẹ
Gặp được Thầy Quỷ Cốc tiên sinh
Một đời làm phúc quên mình
Truyền ban ấn quyết đặt tên Nguyệt Hồ
Tiếng đồn cho tới kinh đô
Có bà Chúa Bói Nguyệt Hồ rất hay
Cửa nhà gia sự hôm nay
Mồ mả đất cát Chúa rầy chỉ cho
Âm dương chồng vợ căn do
Hợp tan tan hợp chỉ cho rõ ràng
Tiền hậu vận mọi đàng hay dở
Việc trong ngoài lầm lỡ chỉ cho
Về đồng phán bảo nguyên do
Có căn có số phải lo trình đồng
Tam đầu cửu vĩ thuyền rồng
Thoi xanh rừng núi sớ hồng kim ngân
Hình hài nón chúa kính dâng
Lập đàn thỉnh chúa lai lâm ngự về
Phép tiên chúa đáng tài cứu thế
Tiếng oai linh quyền chế nơi nơi
Phép tiên xoay đất chuyển trời
Gia công hộ phép cứu người trần gian
Thỉnh mời tiên chúa lai loan
Khuông phù đệ tử nhân khang thịnh cường



VĂN CHÚA BÓI NGUYỆT HỒ

Bản 2
Rừng tùng bách bốn mùa rợp bóng
Cánh sen hồng còn đọng hơi sương
Hay đâu là sự phi thưòng
Nguyệt hồ chuá bói anh linh ai tày
Ơn lão tổ theo thày học đạo
mười năm tròn tu kiếp thiên gia
nói rồi binh lửa can qua
Mẫu cho giáng thế trừ tà cứu dân
Nhớ tích xưa đời Lê Thái Tổ
Một thôn nghèo mái đổ màn sưong
Lam chiều rặng cúc đưa hương
Chim ca vượn hót bên đường hoa chen
Khắp chuyện lạ trên trơì dưới bể
Có những điều ko thể tìm ra
Tử sinh vận hạn trong nhà
Khí hư vận kém toàn gia tới kỳ
Đường tài lộc sinh ly địa lý
Hay huyết ly mộng mị thuỷ phong
Ý đồ đen trắng đục trong
Người sinh số mệnh đo lòng thanh tao
Đường vận mệnh ai nào biết truớc
Kêu chúa bà thời đựoc biết ngay
On trên thánh tổ cao dày
Truyền cho ấn quyết ra tay phù đời
Thủo nam việt nhớ xưa nguồn cội
Chúa có tài bấm độn lục nhâm
Phép tiên xem bói nhập thần
Xem trong thế sự thăng trầm ra sao
Dù ai bị ma cao phù quyết
bệnh thời làm chẳng biết căn do
Linh phù bùa yểm bà cho
trừ tà diệt quỷ khiến cho lại lành
Tiết xuân xanh thành tâm khấn nguyện
Tiến văn chầu chúa Nguyệt cung nga
Hương thơm tấu thỉnh ba toà
Độ cho đồng tử vinh hoa thọ trường​

Chúa Đệ Tam Lâm Thao

Chúa Bà Đệ Tam Lâm Thao là bà chúa chữa dưới thời Hùng Vương. Bà còn có tên là Bà Chúa Ót (theo một số ý kiến thì Tam Vị Chúa Mường có bà chúa Lâm Thao là bà chúa thỉnh cuối cùng nên được coi là út, đọc chệch đi là Bà Chúa Ót). Tương truyền rằng, bà là công chúa, con gái ruột của Vua Hùng, từ bé đã bị hỏng một bên mắt. Tuy vậy bà vẫn một lòng giúp vua cha trị quốc, bà là người lo việc quân nhu quân lương trong các cuộc chiến trận, ngoài ra bà còn là người có tài bốc thuốc nam, bà đi khắp vùng đem tài năng của mình để cứu giúp dân lành. Bà Chúa Đệ Tam Lâm Thao cũng là một người có lòng mộ đạo, thường xuyên ăn chay niệm phật để cầu cho quốc thái dân an.


Chúa Bà Lâm Thao cũng là vị chúa rất hay ngự về, sau Chúa Nguyệt Hồ. Như hai vị chúa trên, khi người ta dâng đàn Chúa Bói thì thường thỉnh chúa về chứng tòa Chúa Đệ Tam màu trắng. Khi về đồng bà thường mặc áo trắng, có nơi khi hầu bà thì múa mồi như Chúa Bà Đệ Nhị Nguyệt Hồ, nhưng có nơi hầu chúa lại chỉ dùng quạt khai quang.

Chúa Lâm Thao được thờ chính tại Đền Lâm Thao ở Cao Mại, Việt Trì, Phú Thọ (tương truyền là nơi khi xưa chúa lập kho quân nhu quân lương và bốc thuốc cứu dân). Ngày tiệc của Bà Chúa Ót tương truyền là 25/12 âm lịch. Trong văn chúa, thường hát rằng:

VĂN CHÚA LÂM THAO

Lâm Thao Cao Mại quê nhà
Anh linh trắc giáng Chúa Bà Đệ Tam
Quyền hành cai quản sơn trang
Sơn lâm các động xa gần làm tôi
Anh linh lừng lẫy núi đồi
Nữ trung oanh kiệt toàn tài kiếm cung
Tuân lệnh sai thiên đình sắc chỉ
Chúa giáng trần diệt lũ tà kinh
Chúa sai vạn vạn binh hùng
Gần xa đâu đó dốc lòng không sai
Chúa đi khắp bốn phương trời
Trung linh thần nữ đền thờ chí công
Hùng Vương thánh tổ lạc hồng
Sớm khuya chầu chực ngai rồng vào ra
Ngắm xem khắp hết gần xa
Vào chùa Hương Tích Phật Bà Quan Âm
Một lòng mộ đạo nhất tâm
Quy y Phật Tổ thần thông nhiệm màu
Dù ai hiếu đạo kêu cầu
Nhang đăng khấn nguyện hương hoa cúng dàng
Phép tiên Chúa giáng một khi
Cứu dân độ thế tức thì tan không
Dạo chơi nam bắc tây đông
Lầu son phủ tía đền rồng vào ra
Chúa vào cửa Mẫu tâu qua
Lạng Sơn Bắc Lệ lại ra phủ Hòn​

Ngoài ra còn 1 số vị ...............

Bà Chúa Cà Phê

Chúa Cà Phê là bà chúa bói người Nùng từ thời thượng cổ (chưa có tài liệu nào ghi chính xác là Chúa Cà Phê giáng hạ dưới thời nào), chỉ biết rằng trong các vị Chúa Bói trên ngàn, bà là người có nhiều quyền phép nhất (có một số quan niệm cho rằng Bà Chúa Cà Phê là Bà Tổ Chúa Bói, tức là bà chúa bói đầu tiên của nước Việt ta), tuy nhiên bà lại sống ẩn dật trong núi, không xuất thế vậy nên ít người biết tới bà, vậy nên tuy thế nhưng bà vẫn phải thỉnh sau Tam Vị Chúa Mường.

Chúa Cà Phê không hay về ngự đồng như Tam Vị Chúa Mường, nhưng nếu có đại tiệc mở đàn Chúa Bói thì người ta cũng hay thỉnh Chúa Bà về. Khi giáng đồng chúa thường mặc áo đen (có nơi hầu Chúa lại mặc áo xanh hoặc áo vàng, tuy nhiên khá ít người hầu chúa mặc màu áo như vậy), chúa về đồng cũng múa mồi.

Đền thờ Bà Chúa Cà Phê ở trong vùng rất hoang vu heo hút (thậm chí còn chưa có mạng lưới điện chạy tới), đó là ngôi đền nhỏ gọi là Đền Chúa Cà Phê ở trong miền Phố Vị, Lạng Sơn. Chúa ít khi ngự đồng nên văn chúa cũng khá ít, chỉ có một hai câu khi thỉnh chúa như:

“ Hách danh Chúa Bói Cà Phê
Lên chơi Phố Vị, trở về Tam Thanh”

VĂN CHÚA BÀ CÀ PHÊ

Cửa thánh điện hương bay trầm sạ
Tòa tiên cung thánh giá thung dung
Châu phê đôi chữ phượng long
Chúa Tiên chính vị người nùng Lạng Sơn
Trước điện đường nhang dâng thành kính
Tâm chí thành phụng thỉnh chúa tiên
Quang minh nổi dấu nam thiên
Giáng sinh thần nữ đề tên bảng vàng
Đất cao sơn bản làng Hữu Lũng
Phố Vị ngàn thắng động tiên sơn
Nổi danh chính vị tiên nương
Tinh thông chiêm thuật tầm phương độ người
Phép linh ứng đổi dời mệnh số
Đức tu tâm gia hộ quán thương
Quẻ ban phán bảo tỏ tường
Dân an quốc thái muôn phương thuận thời
Đồi Cà phê chính ngôi chúa ngự
Cửa linh từ rực rỡ đăng nhang
Trăm hoa đua nở trên ngàn
Non thiêng nước độc quan san dặm trường
Công ơn đức lưu phương bách thế
Phúc truyền lai lan quế xum đình
Chữ đề vạn cổ anh linh
Bảo dân hộ quốc sử xanh dõi truyền
Công ơn đức lập đền phụng sự
Thỉnh Chúa Bà thượng ngự giáng lâm
Chữ rằng Thánh giáng lưu ân​

Bà Chúa Tộc Mọi

Chúa Mọi cũng là một bà chúa bói, đúng như danh hiệu, bà là bà chúa của tộc người Mọi người rừng từ rất xa xưa. Hiện nay thì mọi tài liệu kể về sự tích cũng hiển tích của chúa rất ít, hầu như là không có nên chúa cũng được khá ít người biết tới.

Chúa Mọi hầu như không mấy khi ngự về đồng, trong số ít những người hầu, Bà Chúa Tộc Mọi thường mặc áo đen (hoặc áo chàm) và chúa về cũng múa mồi.

Theo truyền miệng (và cũng chưa xác định được chính xác) thì đền thờ chúa cũng ở Lạng Sơn, từ Đền Công Đồng Bắc Lệ đi vào đến cửa rừng Thất Khê, Đèo Kẻng thì khi xưa có ngôi đền chúa. Còn lại một câu hát văn lưu truyền là để thỉnh chúa như sau:

“Khắp Sơn Lâm nức danh Chúa Mọi
Tiếng vang lừng khắp cõi Nam Bang”

VĂN CHÚA BA NÀNG

Tiểu tôi phụng sự chí tâm
Thỉnh mời Tiên Chúa quang lâm giáng đàn
Danh thơm Tiên Chúa Ba Nàng
Cai Kinh thú cảnh sơn trang nhiệm màu
Động tiên tòa thánh long lâu
Nhang hoa bệ ngọc rồng chầu đôi bên
Thạch bàn hang đá suối tiên
Cỏ cây bát ngát trước đền xa trông
Vốn xưa sinh thánh người nùng
Quản cai sơn bộ trên vùng Cai Kinh
Áo chàm xà tích đai xanh
Cổ đeo kiềng bạc, cài nhành phong lan
Cưỡi voi thẳng tiến lên ngàn
Tay gẩy đàn tính lưng mang rượu bầu
Trâm cài lóng lánh ngọc châu
Trăng thanh gió mát trước lầu hát ca
Sương giăng khói tỏa nhạt nhòa
Sớm mây vờn núi chiều tà mây trôi
Hoa sim nở tím trên đồi
Ba Nàng Chúa ngự chính ngôi quyền hành
Nhác trông phong cảnh hữu tình
Chúa tiên giá ngự bên ghềnh ngắm trăng
Cơm lam thịt thính bẹ măng
Lá sung rau báng thời cùng nước khe
Cọ xòe tán lá quạt che
Thạch bàn Chúa ngự bốn bề xa trông
Xe loan giá ngự về đồng
Khoan nhất mực linh thông đại tài
Gót tiên rũ bụi trần ai
Ảnh bóng ngự đồng đức đại anh linh
Ai thời xem bói được minh
Nhất tâm tu đức quả thành viên thông
Xem thời trong chốn gia trung
Phụng thờ tiên tổ dốc lòng chẳng quên
Ơn nhờ bổng lộc Chúa Tiên
Lưu lai giáng phúc thiên niên thọ trường.
Bản 2
Ai đi lễ thánh trên ngàn
Nhớ vào bích động Ba Nàng Chúa Tiên
Rõ ràng cảnh trí thiên nhiên
Ba Nàng Chúa ngự trấn miền Lạng Sơn
Bầu trời cảnh trí đâu hơn
Vượn kêu chim hót hổ vờn oanh ca
Chúa Tiên linh ứng hay là
Đêm đêm biến hiện vào ra cửa rừng
Đồn vui náo nức tưng bừng
Lên đền Tiên Chúa xem chừng động tiên
Đai xanh hài sảo nón chiêng
Quạt trầm phe phẩy người tiên giáng trần
Tốt tươi mọi vẻ thanh tân
Chỉ sông song cạn chỉ trần trần tan
Về đồng điểm phấn tô trang
Tay cầm đàn tính líu la líu lường
Phán ra tiếng thổ tiếng mường
Trần gian ai biết Ba Nàng Chúa Tiên
Danh vang phép chúa bói then
Bói người trị bệnh uy quyền bốn phương
Tâm thành thắp một tuần hương
Thỉnh Chúa lai giáng điện đường chứng minh​

Ngoài các vị trên , giân dân còn xếp một số vị chúa vào danh sách chúa bói như chúa long giao , chúa năm phương , chầu bà ngũ hành ,....

 

theo mình thần tích của bà chúa Tây Thiên nên xem lại tại đền trình Tây Thiên. có sắc phong và bản tích "Tây thiên quốc mẫu ngọc phả lục" bản chữ hán này được chép lại năm vua Khải Định thứ 2 (1917). tên húy của nhà ngài là Lăng Thị Tiêu người dân tộc Sán Dìu, công trạng của bà được ghi lại rất rõ ràng như sau: Năm bấy giờ phương Bắc xâm lăng, Có chiếu Hùng Vuơngn loan báo trong thiên hạ ai tài giỏi ra giúp nước. Bà xung phong ghi danh hàng đầu kêu gọi các tráng đinh trong làng hơn 3000 tướng sỹ về bái kiến Vua Hùng tại Phong Châu Việt Trì Phú Thọ. bà kéo quân tập trung tại đền thượng quốc mẫu Tây Thiên trên núi Thạch Bàn Tam Đảo. khi thắng trận bà được phong làm Hoàng hậu đương thời, ngày hóa của bà là ngày 15-2 được đức vua Hùng đương thời sắc phong là "Tam Đảo sơn trụ Quốc mẫu Đại vuơng Đệ nhất thượng đẳng phúc thần" quốc mẫu tây Thiên chính là bà chúa đệ nhất tây Thiên, bản ngọc phả này cũng trùng với những truyền thuyết lưu truyền tại đền mẫu sinh mẫu hóa. Hiện nay nếu bạn có thể đến khu di tích Tây thiên lên đền thượng trên đỉnh núi và hỏi vị thủ nhang bài hịch ra quân của bà. Các bạn muốn tìm hiểu rõ hơn có thể đọc trong sách "Đạo mẫu Việt nam - tr 233"

 

trăm ông trăm phép , nghìn bà nghìn quyền

 

Để nói tam vị chúa bói cũng có nhiều vấn đề cần thống nhất , cũng như có nhiều quan điểm trái chiều . Liệu cách gọi tam vị chúa mường và tam vị chúa bói có là một ?